ឥន្ទ្រិយ

ភាវៈជាធំ, ឥស្សរភាព; អានុភាព, អំណាច; គុណានុភាពឬគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះឥន្ទ្រឬដែលជាប់ទាក់ទងអំពីព្រះឥន្ទ្រមក; រូបកាយ; កម្លាំង, កម្លាំងកាយ; សេចក្ដីដឹង, ប្រាជ្ញា; អារម្មណ៍; មុខការ, នាទី; អាយតនៈខាងក្នុង, ប្រសាទឬប្រសាទរូប :

សព្ទនេះមានន័យច្រើនយ៉ាងណាស់, (ព.ពុ.) ប្រាប់ថាអ្វីដែលជាធំតាមមុខតាមនាទីរបស់ខ្លួនឬដែលមានបែបភាពផ្សេងដោយឡែកហៅថា ឥន្ទ្រិយ, ដូចជា ភ្នែក ហៅ ចក្ខុន្ទ្រិយ; ត្រចៀក ហៅ សោតិន្ទ្រិយ; ច្រមុះ ហៅ ឃានិន្ទ្រិយ; អណ្ដាត ហៅ ជីវ្ហិន្ទ្រិយ; កាយ ហៅ កាយិន្ទ្រិយ; មនោ ឬ ចិត្ត ហៅ មនិន្ទ្រិយ (ព្រោះអាយតនៈខាងក្នុងទាំង ៦នេះជាធំក្នុងការទទួលអារម្មណ៍តាមនាទីរបស់ខ្លួន ជាជំនួសគ្នាពុំបាន)។ ស្ត្រី ហៅ ឥត្ថិន្ទ្រិយ; បុរស ហៅ បុរិសិន្ទ្រិយ (ព្រោះជាធំដោយមានបែបភាពទីទៃពីគ្នា)។ ជីវិត ហៅ ជីវិតិន្ទ្រិយ (ព្រោះជីវិតជាធម្មជាតធំមួយយ៉ាងរបស់សត្វលោក)។ សេចក្ដីសុខ ហៅ សុខិន្ទ្រិយ; សេចក្ដីទុក្ខ ហៅ ទុក្ខិន្ទ្រិយ; សោមនស្ស ហៅ សោមនស្សិន្ទ្រិយ; ទោមនស្ស ហៅ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ; ឧបេក្ខា ហៅ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយ (ព្រោះធម្មជាតទាំងនេះ សុទ្ធតែមាននាទីជាធំដោយឡែកពីគ្នា)។ សទ្ធា ហៅ សទ្ធិន្ទ្រិយ; វីរិយៈ :ហៅ វីរិយិន្ទ្រិយ; សតិ ហៅ សតិន្ទ្រិយ; សមាធិ ហៅ សមាធិន្ទ្រិយ; បញ្ញា ហៅ បញ្ញិន្ទ្រិយ (ព្រោះធម៌ទាំងនេះសុទ្ធតែមាននាទីទីទៃពីគ្នា)។ ពាក្យកាព្យសរសេរជា ឥន្ទ្រីយ៍ ដើម្បីឱ្យស្រួលអានក៏បាន :

ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ។

ឥន្ទ្រិយគឺស្បែក។

ឥន្ទ្រិយគឺច្រមុះ។

ឥន្ទ្រិយគឺអណ្ដាត។

ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក។

ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីទុក្ខ។

ឥន្ទ្រិយគឺទោមនស្ស។

ឥន្ទ្រិយគឺបញ្ញា។

ឥន្ទ្រិយគឺបុរស។

ឥន្ទ្រិយគឺវីរិយ។

ឥន្ទ្រិយគឺសតិ។

ឥន្ទ្រិយគឺសមាធិ។

ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីសុខ។

ឥន្ទ្រិយគឺត្រចៀក។

ឥន្ទ្រិយគឺសោមនស្ស។

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយាង្គ)។

ចិត្ត។

ឥន្ទ្រិយគឺស្ត្រី។

ដំណើរ, ខេត្តនៃអារម្មណ៍ឬនៃការដឹង។ ដំណើរនៃឥន្ទ្រិយគឺ ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្ដាត កាយ ចិត្ត។

ការសង្រួមឥន្ទ្រិយ គឺការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុងទាំង៦មានភ្នែកជាដើម។

សីលដែលបរិសុទ្ធព្រោះការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុង។

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយសង្វរ)។

អង្គនៃឥន្ទ្រិយឬឥន្ទ្រិយដែលចែកជាពួក, មាន ៣យ៉ាងគឺ ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក ហៅ ជ្ញានេន្ទ្រិយ (< ជ្ញាន "ការដឹង" + ឥន្ទ្រិយ "ភាវៈជាធំ") ; ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ ហៅ កម៌េន្ទ្រិយ (< កម៌ "កិច្ចការ, ការងារ" + ឥន្ទ្រិយ) ; ចិត្ត ហៅ អន្តរេន្ទ្រិយ (< អន្តរ "វិញ្ញាណ" + ឥន្ទ្រិយ) ; រួមជាអង្គនៃឥន្ទ្រិយ ៣យ៉ាងឬប្រភេទនៃឥន្ទ្រិយ ១១យ៉ាង (តាមលទ្ធិព្រាហ្មណិក)។

ឥន្ទ្រិយគឺឧបេក្ខា។